mmk.be >
Blootstellingsonderzoek Noorderkempen (BONK)
2007-2008
Waarom een grootschalig blootstellingsonderzoek ?
Wie en wat werd er onderzocht ?
Hoe verliep het onderzoek praktisch ?
Resultaten van het blootstellingsonderzoek
Meer info over zware metalen - documenten (klik op 'downloads' en vervolgens op 'zware metalen')
Kort
Begin 2007 startte het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid, afdeling Toezicht Volksgezondheid, samen met het Departement leefmilieu, natuur en energie, de Medisch Milieukundigen bij de LOGO’s Noorder- en Zuiderkempen, OVAM en VMM met een grootschalig blootstellingsonderzoek in de Noorderkempen. Dit onderzoek kadert in het actieplan cadmium - actie 17 ‘opstarten nieuw biomonitoringsonderzoek’
Het onderzoek heeft plaatsgevonden in de wijken Mol-Wezel, Balen-Wezel, Lommel-Werkplaatsen, Lommel-Barrier, Overpelt-Fabriek, Neerpelt-Heide en de gemeente Hechtel-Eksel (= controlegroep). De bedoeling is om na te gaan of de mensen die in de leefomgeving van de non-ferrobedrijven wonen, anno 2007 nog steeds een verhoogde lichaamsbelasting aan cadmium en arseen hebben. Dit is belangrijk omdat een verhoogde hoeveelheid van deze metalen aanleiding kan geven tot gezondheidsschade zoals geconcludeerd werd in de studie van professor Staessen (KULeuven) na metingen op bloed en urine in de jaren ’80 -‘90. Ook wil het onderzoek nagaan of er in deze regio mogelijk tevens een probleem bestaat wat lood betreft.
Historiek non-ferro industrie Noorderkempen
In Balen, Overpelt en Lommel is er sinds het begin van de 20ste eeuw non-ferro industrie gevestigd. Dit heeft geleid tot heel wat historische verontreiniging. De Umicore vestiging te Lommel werd begin jaren ’70 gesloten, de zinkfabrieken van Umicore te Balen en Overpelt zijn nog steeds actief.
Vroeger gebruikte men vooral ertsen als grondstof. Tegenwoordig recycleert men allerhande producten (zoals bijvoorbeeld oude batterijen) tot zuivere non-ferrometalen. Waarom nijveraars hun oog lieten vallen op de Kempen lag vooral aan de goede infrastructuur (verschillende kanalen, spoorlijnen, …). De lage bevolkingsdichtheid en de uitgestrektheid van het gebied maakten de Kempen uiterst geschikt voor vervuilende productieprocessen. De landbouw bracht bovendien niet veel op en de werkloosheid was hoog. Hierdoor waren gronden en arbeidskrachten in die tijd zeer goedkoop.
Bij de productieprocessen kwamen grote hoeveelheden zware metalen vrij in de omgeving. Daarnaast werden vroeger de restproducten (assen) gebruikt voor de aanleg van wegen en opritten, het ophogen van percelen, … . In de jaren zeventig zorgde dit voor een eerste golf van ongerustheid bij de directe omwonenden. Dit leidde tot een hele reeks onderzoeken (bevolkingsonderzoeken, bodemonderzoeken, gewasstudies, …) in de jaren ‘70, ‘80 en ‘90. Op basis van o.a. deze onderzoeken werden de bedrijven door de overheid aangezet om bijkomende inspanningen te leveren om de uitstoot terug te brengen. Toch is er vandaag de dag nog steeds een belasting van het leefmilieu.
Recent werden resultaten bekend gemaakt van een studie gestart in de Noorderkempen in de jaren ’80 - ’90 (onderzoeksgroep professor Staessen). Hieruit bleek dat de verhoogde blootstelling aan cadmium in de Noorderkempen niet alleen geleid had tot een verhoogde lichaamsbelasting aan cadmium en arseen voor de bewoners. Daarbovenop werd aangetoond dat ten gevolge van de verhoogde lichaamsbelasting aan cadmium, het risico op longkanker tot 4 maal hoger was dan bij een niet of minder blootgestelde populatie.
Volgens een rekenkundig model dat onder andere gebruikt wordt om inschattingen te maken van de lichaamsbelasting aan zware metalen, is nu ook gebleken dat er in de Noorderkempen bovendien een probleem zou kunnen bestaan voor de lichaamsbelasting aan lood.
Waarom een grootschalig blootstellingsonderzoek?
De vraag is uiteraard wat de huidige blootstelling is van de omwonenden van de non-ferro bedrijven in de Noorderkempen en of deze nog steeds aanleiding geeft tot een verhoogd gezondheidsrisico. Een nieuw blootstellingsonderzoek moet een beeld kunnen schetsen van de gezondheidsrisico’s als gevolg van de blootstelling aan zware metalen anno 2007.
Het doel van het onderzoek dat de Vlaamse overheid nu heeft opgestart, is in de eerste plaats om na te gaan of de maatregelen van de laatste tien jaar om de cadmiumblootstelling te verminderen, effectief tot een verminderde blootstelling dus tot een gedaald gezondheidsrisico hebben geleid.
De directe aanleiding van het onderzoek was de grote ongerustheid die begin vorig jaar ontstond nadat bericht werd over een duidelijke verhoging van het aantal longkankers in de meest verontreinigde gebieden over de afgelopen decennia. Daarom stelden de Vlaamse minister van leefmilieu, Kris Peeters en de Vlaamse minister van Volksgezondheid, Inge Vervotte, het ‘Actieplan Cadmium’ voor.
Eén van de punten van dit plan is het huidige blootstellingsniveau aan zware metalen onderzoeken bij de bevolking in de Noorderkempen. Met andere woorden, is het risico dat vastgesteld werd over de voorbije decennia ondertussen gedaald?
Wie en wat werd er onderzocht in de loop van 2007?
De vervuilende stoffen die gemeten werden, zijn lood, cadmium en arseen: drie zware metalen waarover veel informatie beschikbaar is. Voor onderzoek naar cadmium en arseen is de meest relevante groep volwassen burgers. Om de resultaten te kunnen vergelijken met de vroeger bekomen resultaten door de onderzoeksgroep van professor Staessen moeten de volwassen deelnemers tussen 20 en 80 jaar oud zijn. In de urine en het bloed wordt het gehalte cadmium en arseen bepaald. Het cadmium in urine geeft een indicatie van langdurige blootstelling, m.a.w. hoeveel cadmium het lichaam opgestapeld heeft de afgelopen 10 à 20 jaar. Het cadmiumgehalte in het bloed is daarentegen eerder een maat voor de huidige blootstelling, m.a.w. of er een verhoogde blootstelling was gedurende de afgelopen 3 à 4 maanden. Het arseengehalte in urine geeft een maat van de huidige blootstelling aan arseen in het milieu (10 à 40 dagen).
Voor onderzoek naar lichaamsbelasting aan lood wordt ervoor gekozen om lood in bloed van kleuters tussen 2,5 en 6 jaar te onderzoeken. Kinderen nemen via veelvuldig hand-mond contact meer stof- en zandpartikels op dan volwassenen. Ze steken vuil speelgoed in hun mond, zullen al eens aarde proeven enzovoort. Hierdoor komen kinderen vaak ook meer in contact met vervuilende stoffen in bodems in vergelijking met volwassenen. Bovendien zijn kinderen - specifiek voor wat het zware metaal lood betreft - ook gevoeliger dan volwassenen voor nadelige gezondheidseffecten.Uit de inwoners die aan een aantal selectievoorwaarden voldoen, werden willekeurig 1204 deelnemers gerekruteerd worden. Niet elke inwoner zal dus betrokken worden. De rekrutering en staalname startte in februari 2007 en liep tot september 2007.
Tegelijk werd ook onderzocht hoe die personen in contact kunnen komen met cadmium. Dit kan bijvoorbeeld door contact met huisstof of door het eten van groenten die te veel cadmium bevatten. De onderzoekers zullen vervolgens de resultaten van de milieumetingen samenleggen met de meetresultaten bij de inwoners. Zo willen ze een beter zicht krijgen op de evolutie in het contact dat de inwoners vandaag hebben met cadmium en wat dat betekent voor hun gezondheid. Die milieumetingen startten begin mei 2007 en liepen tot september 2007.
De lichaamsbelasting met lood werd ook onderzocht. Dit onderzoek gebeurde bij ongeveer 395 kleuters die schoollopen en wonen in het vervuilde gebied, omdat kleuters gevoeliger zijn voor eventuele gezondheidseffecten dan volwassenen. Ook deze resultaten zullen vergeleken worden met resultaten uit het minder vervuilde gebied, Hechtel-Eksel. De rekrutering en staalname startte begin mei 2007 en was afgerond voor de zomervakantie.
Het Blootstellingsonderzoek Noorderkempen, gecoördineerd door de Technische Werkgroep, bestaat uit 6 delen :
Rekrutering en staalname van bloed en urineBij 1204 inwoners van Overpelt, Lommel, Neerpelt, Balen, Mol en controlegebied Hechtel-Eksel zal een bloed en urine staal worden afgenomen. Die stalen laten toe de arseen en cadmiumbelasting van de huidige inwoners te bepalen.Er zullen 400 mensen onderzocht worden in de wijken dicht bij de fabriek, 400 mensen in Hechtel - Eksel (minder vervuild gebied) en 400 in de rest van de 'vervuilde' gemeenten.Analyse van de stalenMilieumetingen bij deelnemers aan het blootstellingsonderzoekBij een aantal deelnemers aan het blootstellingsonderzoek worden metingen uitgevoerd van de metalen in het binnenhuisstof, het straatstof, het zwevend stof (binnen en buiten), stof dat op handen kleeft en de bodem. Deze gegevens laten toe te bepalen hoe inwoners in contact komen met lood, cadmium en arseen.Statistische verwerking van de resultatenRisico-evalutatie van wonen in een gebied vervuild met zware metalenHet blootstellingsonderzoek wordt gekoppeld met de milieumetingen om te komen tot een risico-evaluatie voor de inwoners. Zo kan bepaald worden wat leven in een vervuild gebied betekent voor de inwoners.PerceptieonderzoekAan de deelnemers werd ook gevraagd hoe zijn de vervuiling met zware metalen ervaeren
Hartelijk dank aan de inwoners die hebben deelgenomen aan het onderzoek!
Hoe verliep het onderzoek praktisch ?
Alle personen die tot deze bevolkingsgroepen behoren en in deze wijken wonen, werden gevraagd om deel te nemen aan dit onderzoek. De ouders van de kinderen werden via de scholen gecontacteerd.
Bij de kinderen namen verpleegkundigen in de scholen een beetje bloed via een vingerprik. Van de kleine hoeveelheid bloed die hierbij wordt opgevangen, werd later het loodgehalte bepaald.
Bij de volwassenen moest urine verzameld worden en werd bloed afgenomen met de klassieke prik in de arm. De persoonlijke resultaten worden in het voorjaar van 2008 aan de deelnemers meegedeeld. Niemand anders ontvangt het persoonlijke resultaat van de deelnemers. De groepsresultaten zullen later aan het grote publiek worden meegedeeld. Het afnemen van het bloed en urinestaal nam nauwelijks 15 minuten in beslag.
Technische Werkgroep
De technische werkgroep die het project trekt en coördineert, bestaat uit vertegenwoordigers van het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid, afdeling Toezicht Volksgezondheid (ToVo); vertegenwoordigers van het Departement Leefmilieu, Natuur en Energie (dienst Milieu & Gezondheid en afdeling Milieu-inspectie); vertegenwoordigers van de Vlaamse Milieumaatschappij, vertegenwoordigers van de Openbare Afvalstoffenmaatschappij en de Medisch Milieukundigen bij de LOGO’s Noorder- en Zuiderkempen; VITO (Vlaams Instituut voor Technologisch Onderzoek); Universiteit Hasselt en PIH (Provinciaal Instituut voor Hygiëne).Deze technische werkgroep komt op geregelde tijdstippen bij elkaar.Stuur en Begeleidingsgroep
De technische werkgroep werkt nauw samen met de besturen van de betrokken gemeenten, de huisartsen en andere gezondheidswerkers, de scholen, de CLB’s, de vertegenwoordigers uit de wijk (wijkwerking, wijkraden, …), vertegenwoordigers van Umicore,… . Deze nauwe samenwerking is immers van uitermate groot belang is voor een vlotte uitvoering van het project. Die samenwerking gebeurde in de Stuur en Begeleidingsgroep. De verslagen van de Stuur en begeleidingsgroep I, II en II kan je hieronder vinden.
Eerste Stuurgroepvergadering Blootstellingsonderzoek Noorderkempen (06/09/06)
De technische en wetenschappelijke uitvoering van die biomonitoringscampagne en deelprojecten gebeurt door de ‘Technische Werkgroep’, samengesteld uit administraties (Afdeling Toezicht Volksgezondheid, OVAM, cel Milieu en Gezondheid, VMM, MMK’s).
De ‘Stuurgroep’ bepaalt het plan van aanpak binnen de door de ‘Technische Werkgroep’ vastgelegde krijtlijnen en zorgt mee voor het praktisch verloop van heel het project. Er zal naar de mening van deelnemers gevraagd worden, problemen die zij zien in de onderzoeksopzet, mogelijke betrokkenen die zij nog belangrijk vinden, bepaalde bezorgdheden, bepaalde vragen waar zij antwoord op zouden willen zien wat gezondheid versus zware metalen betreft.
Hetgeen uit dit overleg naar voren komt, wordt meegenomen naar de technische werkgroep. De stuurgroep krijgt na het overleg van de technische werkgroep feedback over wat met de voorstellen gedaan werd. De stuurgroep zal bestaan uit: ‘Georganiseerde’ burgers (wijkwerking, wijkraden, …) , de administraties van de technische werkgroep, vertegenwoordigers van elke betrokken gemeente, vertegenwoordigers van de huisartsen en andere gezondheidswerkers, vertegenwoordiger van de betrokken scholen, CLB’s, vertegenwoordigers van Umicore,…
Er zal ook gezocht worden naar kandidaten voor praktische medewerking bij rekrutering, communicatie op verschillende manieren, …
De agenda van de eerste stuurgroepvergadering kan je hier vinden.
klik voor het verslag en de presentatie van de eerste stuurgroep (06/09/06)
Wil je ook deelnemen aan de stuurgroep of wil je meer info, neem dan contact op met de medisch miliekundigen
Tweede stuurgroepvergadering Blootstellingsonderzoek Noorderkempen (20/12/06)
Op woensdag 20 december 2006 van 12 tot 14 uur vond de tweede Stuur- en Begeleidingsgroep van het Blootstellingsonderzoek Noorderkempen plaats. Tijdens
dit overleg werden lokale actoren (gemeenten, huisartsen, scholen, ...) ingelicht over de stand van zaken van de uitwerking van het blootstellingsonderzoek op het terrein. Er werd ook teruggekoppeld over vragen die tijdens de eerste vergadering van de Stuur- en Begeleidingsgroep gesteld werden.
Klik hier voor het verslag van de vergadering.
Wil je ook deelnemen aan de stuurgroep of wil je meer info, neem dan contact op met de medisch miliekundigen
Derde Stuurgroepvergadering Blootstellingsonderzoek noorderkempen (01/10/07)
"De ‘Stuurgroep’ bepaalt het plan van aanpak binnen de door de ‘Technische Werkgroep’ vastgelegde krijtlijnen en zorgt mee voor het praktisch verloop van heel het project. Er zal naar de mening van deelnemers gevraagd worden, problemen die zij zien in de onderzoeksopzet, mogelijke betrokkenen die zij nog belangrijk vinden, bepaalde bezorgdheden, bepaalde vragen waar zij antwoord op zouden willen zien wat gezondheid versus zware metalen betreft.
Hetgeen uit dit overleg naar voren komt, wordt meegenomen naar de technische werkgroep. De stuurgroep krijgt na het overleg van de technische werkgroep feedback over wat met de voorstellen gedaan werd. De stuurgroep zal bestaan uit: ‘Georganiseerde’ burgers (wijkwerking, wijkraden, …) , de administraties van de technische werkgroep, vertegenwoordigers van elke betrokken gemeente, vertegenwoordigers van de huisartsen en andere gezondheidswerkers, vertegenwoordiger van de betrokken scholen, CLB’s, vertegenwoordigers van Umicore,…"
De derde Stuurgroepvergadering vond plaats op 1 oktober 2007 te Overpelt.
De agenda van de derde stuurgroep zag er als volgt uit:
-
Stand van zaken:
-
- Rekrutering en staalname van bloed en urine
- Analyse van de stalen
- Milieumetingen bij deelnemers aan het blootstellingsonderzoek
- Statistische verwerking
- Risico-evalutatie van wonen in een gebied vervuild met zware metalen
- Verdere planning 2007 - 2008
- Zware metalen in de omgevingdlucht (VMM)
- Communicatie individuele en collectieve resultaten: peiling verwachtingen en wensen bij lokale actoren en belanghebbenden
- Vragenronde
kort verslag
Maandag 1 oktober werden de gemeenten Overpelt, Lommel, Balen, Mol, Neerpelt en Hechtel-Heksel, provincies Antwerpen en Limburg, huisartsen en scholen uit de betrokken gemeenten ingelicht over de stand van zaken van het Blootstellingsonderzoek Noorderkempen. Dat gebeurde op de derde Stuur- en Begeleidingsgroep van het Blootstellingsonderzoek.
Dit kadert in de uitvoering van een aantal actiepunten van het Cadmium Actieplan dat begin vorig jaar werd voorgesteld door Vlaams minister voor Leefmilieu Kris Peeters en voormalig Vlaams minister voor Volksgezondheid Inge Vervotte.
De rekrutering van deelnemers voor het onderzoek is afgerond. In totaal hebben 1204 volwassen deelnemers een bloed en urinestaal afgestaan en kregen 338 kleuters een vingerprikje. Onderzoekers werken nu aan de analyse van de stalen. De milieumetingen binnenshuis zijn bijna afgerond. Buitenshuis liepen de metingen wat vertraging op door van het slechte weer.
Eens alle metingen uitgevoerd en geanalyseerd zijn, starten de onderzoekers met de risico-evaluatie. Met de risico-evaluatie bepalen de onderzoekers hoe inwoners in contact komen met zware metalen en wat dat betekent voor hun gezondheid. De resultaten van het volledige blootstellingsonderzoek zijn nog niet voor morgen.
De definitieve resultaten worden in het late voorjaar van 2008 verwacht.
Eerst worden de deelnemers geïnformeerd over de resultaten. Daarna wordt de Stuur- en Begeleidingsgroep op de hoogte gebracht van de resultaten. In die groep zitten de betrokken gemeenten, huisartsen, scholen en provincies. Vlak daarna wordt het grote publiek ingelicht.
Wil je ook deelnemen aan de stuurgroep of wil je meer info, neem dan contact op met de Medisch Miliekundigen.
Vierde Stuurgroepvergadering Blootstellingsonderzoek Noorderkempen (29/05/08)
De vierde SBG vindt plaats op 29 mei 2008. Doel van die SBG is om de communicatie van de algemene resultaten voor te bereiden. De algemene resultaten zijn op 18 juni beschikbaar en worden dan bekend gemaakt aan de inwoners van de betrokken gemeenten.
De agenda van deze SBG ziet er als volgt uit:
- rapportering van de procesevaluatie van 23/04/08
- voorstelling van het perceptieonderzoek uitgevoerd bij de deelnemers BONK
- communicatietraject communicatie resultaten BONK op 18/06/08
- wat na de bekendmaking van de resultaten? brainstorm en ideeën aftoetsing
Voor meer info kan u altijd contact opnemen.
Infomarkt over resultaten Blootstellingsonderzoek Noorderkempen: 18 juni te Overpelt, 19 juni te Mol
Komen de omwonenden van de non–ferro industrie in de Noorderkempen nog in contact met zware metalen ?(cadmium, lood, arseen)?
Alle inwoners van Lommel, Neerpelt, Overpelt en Hechtel-Eksel waren woensdag 18 juni van harte welkom in de Muzezaal van het CC Palethe in Overpelt om uitgebreid kennis te maken met de resultaten van het ‘Blootstellingsonderzoek Noorderkempen’. Alle inwoners van Mol en Balen waren op donderdag 19 juni welkom in de Boerenbril te Mol. De resultaten werden gepresenteerd in de vorm van een informatiemarkt dat je tussen 18 en 22 uur vrij kan bezoeken. De centrale vraag in dit onderzoek is in welke mate de historische vervuiling van de omgeving met zware metalen een impact heeft op de huidige bewoners.
Na de alarmerende resultaten in 2006 over de invloed van cadmium op de gezondheid, zette de Vlaamse overheid een ‘Cadmiumactieplan’ op. Eén van de punten op deze lange lijst met acties, was een grootschalig ‘blootstellingsonderzoek zware metalen’.
Hoe zit het nu?
Er was grote nood aan gegevens over de huidige situatie: worden de huidige inwoners nog steeds ‘besmet’ door de zware metalen die door de historische vervuiling in de bodem zitten? Zo werd in dit nieuwe onderzoek onderzocht of er, in vergelijking met vroeger, minder cadmium en arseen in het bloed zit bij mensen die al een aantal jaar in de omgeving van de zinkfabrieken wonen.
Kleuters
In totaal werd bij 1216 volwassen deelnemers uit de gemeenten Mol, Balen, Overpelt, Neerpelt en Lommel de huidige lichaamsbelasting aan cadmium en arseen gemeten via een bloed- en een urinestaal. Bij 338 kleuters werd via een vingerprikje de loodblootstelling onderzocht. Tegelijk werden ook metingen gedaan om te onderzoeken hoe die personen in contact kunnen komen met cadmium en arseen. Dit kan bijvoorbeeld door contact met huisstof of door het eten van groenten die zware metalen bevatten. De onderzoekers vergeleken de resultaten met inwoners uit Hechtel-Eksel, een gebied waar de bodem weinig vervuild is met zware metalen.
Infomarkt
Iedereen die interesse heeft in de huidige invloed van de vervuiling op de gezondheid, was welkom op de informatiemarkt op 18 juni vanaf 18 uur in de Muzezaal van het CC Palethe te Overpelt of op 19 juni vanaf 18 uur in de Boerenbril te Mol. De mensen die deelnamen aan het onderzoek, krijgen de resultaten eerder.
MEER INFO:
Koen Wynants, Medisch Milieukundige Kempense LOGO's
koen.wynants@logokempen.be - 014 44 08 34
Cindy Lodewyckx, Medisch Milieukundige LOGO Limburg
clodewyckx@limburg.be – 011 23 82 50